पुणे जिल्ह्यातील जुन्नर तालुक्यात कुकडी नदीच्या तीरावर वसलेले श्री विघ्नेश्वर मंदिर हे अष्टविनायकांपैकी एक महत्त्वाचे आणि जागृत देवस्थान आहे. येथील गणपतीच्या डोळ्यात आणि नाभीमध्ये मौल्यवान हिरे बसवलेले असून, मंदिराची वास्तुकला आणि परिसरातील शांतता भाविकांना भुरळ घालते.
परिचय
महाराष्ट्रातील (Maharashtra) अष्टविनायक (Ashtavinayak) यात्रेतील सातवा गणपती म्हणून पुणे जिल्ह्यातील (Pune district) जुन्नर तालुक्यातील (Junnar taluka) ओझर (Ozar) येथील श्री विघ्नेश्वर (Shri Vighneshwar) ओळखला जातो. कुकडी नदीच्या (Kukadi river) नयनरम्य आणि शांत तीरावर वसलेले हे मंदिर भाविकांसाठी एक अत्यंत पवित्र आणि ऊर्जा देणारे ठिकाण आहे. निसर्गाच्या सानिध्यात असलेले हे मंदिर केवळ त्याच्या धार्मिक महत्त्वासाठीच नाही, तर त्याच्या अप्रतिम वास्तुकलेसाठी आणि परिसरातील शांततेसाठीही प्रसिद्ध आहे. मंदिराच्या चारी बाजूंनी असलेली भक्कम दगडी तटबंदी आणि प्रवेशद्वारावरील भव्य नक्षीकाम पाहताक्षणीच मनाला भुरळ घालते. येथील गणपतीच्या मूर्तीच्या डोळ्यात आणि नाभीमध्ये यात्रेतील मौल्यवान हिरे बसवलेले आहेत, ज्यामुळे मूर्तीचे तेज अधिकच खुलून दिसते. ओझरचे हे देवस्थान भाविकांच्या नवसाला पावणारे आणि विघ्नांचे हरण करणारे मानले जाते. शहराच्या गजबजाटापासून दूर, कुकडी नदीच्या संथ प्रवाहाशेजारी बसून मिळणारी मनःशांती अनुभवण्यासाठी राज्यभरातून हजारो पर्यटक आणि भाविक येथे आवर्जून भेट देतात.
Quick Information
| माहिती | तपशील |
|---|---|
| जिल्हा | पुणे (Pune) |
| राज्य | महाराष्ट्र (Maharashtra) |
| प्रकार | हिंदू मंदिर (Hindu Temple) |
| सर्वोत्तम काळ | वर्षभर (विशेषतः भाद्रपद आणि माघ महिना) |
| वेळ | पहाटे ५:०० ते रात्री १०:०० |
| प्रवेश शुल्क | विनामूल्य |
| पार्किंग | उपलब्ध आहे |
| अवघडपणा | अतिशय सोपे (Easy) |
| प्रसिद्धीस कारण | अष्टविनायक तीर्थक्षेत्र, वास्तुकला आणि कुकडी नदीचा घाट |
थोडक्यात माहिती
हे ठिकाण कुठे आहे?
श्री विघ्नेश्वर मंदिर हे पुणे जिल्ह्यातील जुन्नर तालुक्यात ओझर या गावात स्थित आहे. हे ठिकाण नारायणगावपासून (Narayangaon) अवघ्या ८ किलोमीटर अंतरावर आहे.
कशासाठी प्रसिद्ध आहे?
हे मंदिर महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध अष्टविनायक यात्रेतील एक महत्त्वाचे देवस्थान म्हणून प्रसिद्ध आहे. तसेच, कुकडी नदीच्या तीरावरील निसर्गरम्य परिसर, मंदिराची दगडी तटबंदी आणि मूर्तीच्या डोळ्यातील व नाभीतील मौल्यवान हिरे यासाठी हे ठिकाण ओळखले जाते.
कोणासाठी योग्य आहे?
धार्मिक पर्यटक, इतिहास अभ्यासक, वास्तुकलेची आवड असणारे लोक आणि कुटुंबासोबत शांततापूर्ण वेळ घालवू इच्छिणाऱ्या प्रत्येकासाठी हे ठिकाण अतिशय योग्य आहे.
किती वेळ द्यावा?
मंदिराचे दर्शन, परिसराची पाहणी आणि नदीच्या घाटावर वेळ घालवण्यासाठी साधारणपणे २ ते ३ तास पुरेसे आहेत.
भेट देण्याचा सर्वोत्तम काळ कोणता?
येथे वर्षभर कधीही भेट देता येते, परंतु पावसाळ्यात आणि हिवाळ्यात (जुलै ते फेब्रुवारी) येथील निसर्गसौंदर्य अधिक खुलून दिसते. तसेच गणेशोत्सवाच्या काळात येथे विशेष उत्साह असतो.
इतिहास आणि पार्श्वभूमी
श्री विघ्नेश्वर मंदिराचा इतिहास अत्यंत रंजक आणि पौराणिक कथांशी जोडलेला आहे. आख्यायिकेनुसार, प्राचीन काळी विघ्नासुर (Vighnasur) नावाच्या एका बलाढ्य राक्षसाने पृथ्वीवर आणि स्वर्गात हाहाकार माजवला होता. त्याने ऋषीमुनींच्या यज्ञात आणि तपश्चर्येत अनेक विघ्ने आणण्यास सुरुवात केली. या त्रासाला कंटाळून सर्व देव आणि ऋषीमुनींनी भगवान श्री गणेशाची (Lord Ganesha) आराधना केली. भक्तांच्या हाकेला धावून येत श्री गणेशाने विघ्नासुराचा पराभव केला. शरण आलेल्या विघ्नासुराने गणेशाला विनंती केली की, 'माझे नाव तुमच्या नावाआधी जोडले जावे'. तेव्हापासून गणपतीला 'विघ्नेश्वर' (Vighneshwar) किंवा 'विघ्नहर्ता' असे नाव पडले आणि हे ठिकाण ओझर म्हणून प्रसिद्ध झाले.
या मंदिराच्या ऐतिहासिक नोंदींनुसार, पेशवे काळात (Peshwa era) या मंदिराचा मोठा जीर्णोद्धार करण्यात आला. विशेषतः थोरले बाजीराव पेशवे यांचे बंधू चिमाजी अप्पा (Chimaji Appa) यांनी पोर्तुगीजांचा (Portuguese) पराभव करून वसईचा किल्ला (Vasai Fort) जिंकला, तेव्हा त्या विजयाच्या आनंदात त्यांनी ओझरच्या या मंदिराला सोन्याचा कळस अर्पण केला होता. आजही हा सुवर्णकळस मंदिराच्या वैभवात भर घालतो. मंदिराची भव्य दगडी तटबंदी आणि प्रवेशद्वार हे शिवकाळ आणि पेशवेकाळातील वास्तुकलेचा उत्तम नमुना मानले जातात.
इतिहासातील महत्त्वाचे मुद्दे
- विघ्नासुर राक्षसाचा वध करून श्री गणेशाने 'विघ्नेश्वर' हे नाव धारण केले.
- अष्टविनायकांपैकी हे सातवे महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र मानले जाते.
- पेशवे काळात, विशेषतः १८ व्या शतकात मंदिराचा जीर्णोद्धार झाला.
- चिमाजी अप्पा यांनी वसई मोहिमेच्या यशानंतर मंदिराला सुवर्णकळस चढवला.
- मंदिराच्या बांधकामात काळ्या पाषाणाचा (Black stone) प्रामुख्याने वापर करण्यात आला आहे.
- कुकडी नदीच्या काठावर असल्याने प्राचीन काळापासून या स्थानाला विशेष महत्त्व आहे.
स्थळाची रचना आणि वैशिष्ट्ये
ओझरचे श्री विघ्नेश्वर मंदिर हे त्याच्या भव्य आणि भक्कम वास्तुकलेसाठी ओळखले जाते. मंदिराच्या चारी बाजूंनी उंच आणि मजबूत दगडी तटबंदी आहे, जी एखाद्या छोट्या गढीसारखी भासते. मंदिराचे मुख्य प्रवेशद्वार पूर्वाभिमुख असून ते अत्यंत प्रशस्त आहे. प्रवेशद्वारातून आत शिरताच एक मोठा आणि हवेशीर प्रांगण (Courtyard) पाहायला मिळतो. या प्रांगणात दोन भव्य दीपमाळा (Deepmala) आहेत, ज्या सणांच्या वेळी दिव्यांनी उजळून निघतात. मंदिराचा सभामंडप अतिशय सुंदर असून त्यात प्रवेश करण्यासाठी पायऱ्या चढाव्या लागतात.
गाभाऱ्यात श्री विघ्नेश्वराची स्वयंभू मूर्ती विराजमान आहे. मूर्ती पूर्वाभिमुख असून तिची सोंड डावीकडे वळलेली आहे. या मूर्तीचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे गणपतीच्या दोन्ही डोळ्यांमध्ये आणि नाभीमध्ये अत्यंत मौल्यवान हिरे (Diamonds) बसवलेले आहेत. मूर्तीच्या दोन्ही बाजूंना रिद्धी आणि सिद्धी यांच्या पितळी मूर्ती आहेत. मंदिराच्या शिखरावर चिमाजी अप्पांनी अर्पण केलेला सोन्याचा कळस दुरूनच लक्ष वेधून घेतो. मंदिराच्या मागील बाजूस कुकडी नदीचा सुंदर घाट बांधलेला आहे, जिथे भाविक स्नान आणि दर्शन करून शांतता अनुभवू शकतात.
रचनेविषयी महत्त्वाची माहिती
- स्थापत्य प्रकार पेशवेकालीन दगडी बांधकाम
- तटबंदी चारी बाजूंनी भक्कम काळ्या पाषाणाची भिंत
- प्रवेशद्वार पूर्वाभिमुख आणि प्रशस्त
- मूर्तीचे स्वरूप स्वयंभू, डाव्या सोंडेची
- विशेष वैशिष्ट्य मूर्तीच्या डोळ्यात आणि नाभीमध्ये हिरे
- कळस सुवर्णकळस
- परिसर दोन भव्य दीपमाळा आणि प्रशस्त सभामंडप
येथे पाहण्यासारखी ठिकाणे
कुकडी नदीचा घाट (Kukadi River Ghat)
मंदिराच्या अगदी लागूनच कुकडी नदी वाहते. या नदीवर अतिशय सुंदर आणि सुरक्षित घाट बांधण्यात आला आहे. येथे बसून नदीचा संथ प्रवाह पाहणे हा एक सुखद अनुभव असतो.
भव्य दीपमाळा (Deepmala)
मंदिराच्या प्रांगणात प्रवेश करताच दोन उंच आणि कोरीव दीपमाळा लक्ष वेधून घेतात. विशेषतः संध्याकाळच्या वेळी या दीपमाळांचे सौंदर्य अधिकच खुलून दिसते.
मंदिराची तटबंदी आणि प्रवेशद्वार
एखाद्या किल्ल्यासारखी भासणारी मंदिराची दगडी तटबंदी आणि त्यावरील नक्षीकाम हे वास्तुकलेचा उत्तम नमुना आहे. प्रवेशद्वारावरील लाकडी आणि दगडी काम पाहण्यासारखे आहे.
सुवर्णकळस (Golden Pinnacle)
मंदिराच्या शिखरावर असलेला सोन्याचा कळस हा ऐतिहासिक विजयाचे प्रतीक आहे. चिमाजी अप्पांनी अर्पण केलेला हा कळस मंदिराच्या वैभवाची साक्ष देतो.
येथे काय अनुभव घेता येतो?
ओझरच्या श्री विघ्नेश्वर मंदिरात प्रवेश करताच एक वेगळीच सकारात्मक ऊर्जा आणि मनःशांती जाणवते. शहराच्या धकाधकीच्या जीवनातून वेळ काढून येथे आल्यावर, कुकडी नदीच्या काठावर वाहणारा थंडगार वारा आणि मंदिरातील मंत्रोच्चार मनाला कमालीची शांतता देतात. पहाटेच्या आणि संध्याकाळच्या आरतीच्या वेळी उपस्थित राहणे हा एक अत्यंत भारावून टाकणारा आध्यात्मिक अनुभव असतो. आरतीच्या वेळी ढोल-ताशांचा गजर आणि भाविकांचा उत्साह पाहण्यासारखा असतो.
याशिवाय, मंदिराच्या प्रांगणात बसून वास्तुकलेचे बारकावे न्याहाळणे, नदीच्या घाटावर फेरफटका मारणे आणि स्थानिक ग्रामस्थांशी संवाद साधून येथील लोककथा जाणून घेणे हा एक वेगळाच आनंद देतो. जे भाविक येथे मुक्कामासाठी थांबतात, त्यांना रात्रीच्या वेळी मंदिराचा शांत परिसर आणि चांदण्या रात्रीत कुकडी नदीचे सौंदर्य अनुभवण्याची उत्तम संधी मिळते. एकंदरीतच, ओझरची भेट ही केवळ एक धार्मिक यात्रा नसून, ती एक परिपूर्ण आणि समाधानकारक भटकंती ठरते.
येथे कसे जायचे?
रस्तामार्गे
ओझर हे ठिकाण रस्तामार्गे अतिशय चांगल्या प्रकारे जोडलेले आहे. पुणे-नाशिक महामार्गावर (Pune-Nashik Highway) नारायणगाव (Narayangaon) हे मुख्य शहर आहे. नारायणगाववरून ओझर केवळ ८ किलोमीटर अंतरावर आहे. पुण्यावरून ओझरचे अंतर सुमारे ८५ किलोमीटर असून, स्वतःच्या वाहनाने किंवा एसटी बसने (ST Bus) येथे सहज पोहोचता येते.
रेल्वेमार्गे
ओझरला सर्वात जवळचे रेल्वे स्थानक पुणे रेल्वे स्टेशन (Pune Railway Station) आहे, जे सुमारे ८५ किलोमीटर अंतरावर आहे. तसेच कल्याण रेल्वे स्थानक (Kalyan Railway Station) येथून माळशेज घाटमार्गेही (Malshej Ghat) नारायणगावला पोहोचता येते. रेल्वे स्टेशनवरून बस किंवा टॅक्सीने ओझरला जाता येते.
हवाईमार्गे
सर्वात जवळचा विमानतळ पुणे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ (Pune International Airport, Lohegaon) आहे. विमानतळावरून ओझरचे अंतर सुमारे ८० किलोमीटर आहे. तेथून खाजगी कॅब किंवा बसने नारायणगाव मार्गे ओझरला पोहोचता येते.
स्थानिक वाहतूक
नारायणगाव बस स्थानकावरून ओझरसाठी नियमित एसटी बसेस, रिक्षा आणि जीप उपलब्ध असतात. तसेच जुन्नर (Junnar) शहरातूनही ओझरसाठी स्थानिक वाहतूक सहज मिळते.
भेट देण्याचा सर्वोत्तम काळ
श्री विघ्नेश्वर मंदिराला वर्षभर कधीही भेट देता येते. मात्र, पावसाळ्यात (जुलै ते सप्टेंबर) कुकडी नदी दुथडी भरून वाहते आणि आजूबाजूचा परिसर हिरवागार असतो, त्यामुळे हा काळ निसर्गप्रेमींसाठी सर्वोत्तम मानला जातो. हिवाळ्यात (ऑक्टोबर ते फेब्रुवारी) येथील हवामान अतिशय आल्हाददायक असते, ज्यामुळे प्रवास आणि दर्शन सुखकर होते. भाद्रपद महिन्यातील गणेशोत्सव आणि माघ महिन्यातील गणेश जयंती या काळात मंदिरात मोठी जत्रा भरते आणि संपूर्ण परिसर दिव्यांनी व फुलांनी सजवला जातो. जर तुम्हाला उत्सवाचा आनंद घ्यायचा असेल, तर या काळात भेट देणे उत्तम ठरेल.
स्थानिक खाद्यसंस्कृती
ओझर आणि नारायणगाव परिसरात अस्सल महाराष्ट्रीयन खाद्यसंस्कृतीचा (Maharashtrian Cuisine) आस्वाद घेता येतो. मंदिर परिसरात भाविकांसाठी महाप्रसादाची सोय असते, जो अत्यंत चविष्ट आणि सात्विक असतो. याशिवाय, नारायणगाव हे मिसळ पाव (Misal Pav) आणि वडापावसाठी (Vada Pav) खूप प्रसिद्ध आहे. येथील अनेक हॉटेल्समध्ये झणझणीत मिसळ आणि गरमागरम भजी खायला मिळतात. जुन्नर तालुक्यात शेती मोठ्या प्रमाणावर होत असल्याने, येथे मिळणारी ताजी फळे, विशेषतः द्राक्षे (Grapes) आणि टोमॅटो आवर्जून चाखून पाहावेत. तसेच, स्थानिक खानावळींमध्ये मिळणारी पिठलं-भाकरी, ठेचा आणि वांग्याचं भरीत हा गावरान बेत पर्यटकांच्या विशेष पसंतीस उतरतो.
राहण्याची सोय
ओझर येथे भाविकांसाठी मंदिर देवस्थानच्या वतीने अतिशय उत्तम आणि स्वच्छ भक्तनिवासाची (Bhakta Niwas) सोय करण्यात आली आहे. या भक्तनिवासात माफक दरात राहण्याची आणि जेवणाची व्यवस्था उपलब्ध आहे. त्यामुळे कुटुंबासोबत रात्रीचा मुक्काम करण्यासाठी हे एक सुरक्षित आणि सोयीचे ठिकाण आहे. याशिवाय, नारायणगाव आणि जुन्नर शहरात अनेक बजेट आणि लक्झरी हॉटेल्स (Hotels), तसेच रिसॉर्ट्स (Resorts) उपलब्ध आहेत. निसर्गाच्या सानिध्यात राहू इच्छिणाऱ्यांसाठी माळशेज घाट परिसरात काही उत्तम ॲग्रो टुरिझम (Agro Tourism) आणि होमस्टे (Homestays) पर्याय देखील उपलब्ध आहेत.
जवळील पर्यटन स्थळे
- लेण्याद्री (Lenyadri): अष्टविनायकांपैकी आणखी एक महत्त्वाचे देवस्थान (गिरिजात्मज), जे डोंगरातील बौद्ध लेण्यांमध्ये स्थित आहे.
- शिवनेरी किल्ला (Shivneri Fort): छत्रपती शिवाजी महाराजांचे जन्मस्थान असलेला हा ऐतिहासिक किल्ला ओझरपासून जवळच आहे.
- नारायणगाव (Narayangaon): द्राक्षांच्या बागा आणि वाईनरीजसाठी (Wineries) प्रसिद्ध असलेले शहर.
- माळशेज घाट (Malshej Ghat): पावसाळ्यातील धबधबे आणि निसर्गसौंदर्यासाठी प्रसिद्ध असलेले थंड हवेचे ठिकाण.
- नाणेघाट (Naneghat): प्राचीन व्यापारी मार्ग आणि ऐतिहासिक गुहांसाठी प्रसिद्ध असलेला ट्रेकिंग पॉईंट.
- चावंड किल्ला (Chavand Fort): जुन्नर परिसरातील एक सोपा आणि सुंदर ट्रेकिंगचा पर्याय.
- ओझर धरण (Ozar Dam): कुकडी नदीवरील हे धरण निसर्गरम्य असून संध्याकाळच्या वेळी भेट देण्यासाठी उत्तम आहे.
येथे काय काय करता येते?
- श्री विघ्नेश्वराचे शांततेत दर्शन घेणे आणि मंदिराच्या वास्तुकलेचा अभ्यास करणे.
- कुकडी नदीच्या घाटावर बसून निसर्गाचा आनंद लुटणे आणि मनःशांती मिळवणे.
- मंदिराच्या बाहेरील परिसरात आणि नदीकाठी उत्तम फोटोग्राफी (Photography) करणे.
- देवस्थानच्या भक्तनिवासात मुक्काम करून पहाटेच्या काकड आरतीचा अनुभव घेणे.
- नारायणगाव आणि जुन्नर परिसरातील द्राक्षांच्या बागांना (Vineyards) भेट देणे.
- जवळच असलेल्या शिवनेरी आणि लेण्याद्रीला भेट देऊन एक दिवसाची परिपूर्ण ट्रिप आखणे.
- स्थानिक बाजारपेठेतून ताजी फळे आणि स्थानिक खाद्यपदार्थांची खरेदी करणे.
उपयुक्त सूचना
- मंदिरात प्रवेश करताना पारंपारिक आणि सभ्य पेहराव (Dress code) असावा याची काळजी घ्यावी.
- गाभाऱ्यात फोटोग्राफी करण्यास सक्त मनाई आहे, त्यामुळे नियमांचे पालन करावे.
- उत्सवाच्या काळात (गणेशोत्सव, संकष्टी चतुर्थी) येथे मोठी गर्दी असते, त्यामुळे दर्शनासाठी पुरेसा वेळ राखून ठेवावा.
- भक्तनिवासात मुक्काम करायचा असल्यास, विशेषतः सुट्ट्यांच्या दिवशी, आगाऊ बुकिंग (Advance booking) करणे सोयीचे ठरते.
- कुकडी नदीच्या पात्रात पाण्याचा प्रवाह कधीही वाढू शकतो, त्यामुळे पाण्यात खोलवर जाणे टाळावे.
- उन्हाळ्यात भेट देत असल्यास सोबत पाण्याची बाटली, टोपी आणि सनग्लासेस नक्की ठेवावेत.
- परिसर स्वच्छ ठेवण्यास मदत करा आणि प्लास्टिकचा वापर टाळा.
ओझरचे श्री विघ्नेश्वर मंदिर हे केवळ एक धार्मिक स्थळ नसून, ते इतिहास, वास्तुकला आणि निसर्ग यांचा एक सुंदर संगम आहे. जे लोक धकाधकीच्या जीवनातून थोडा वेळ काढून शांतता आणि आध्यात्मिक ऊर्जा शोधत आहेत, त्यांच्यासाठी हे ठिकाण अतिशय योग्य आहे. कुकडी नदीचा किनारा, मंदिराची भव्य तटबंदी आणि विघ्नेश्वराची तेजस्वी मूर्ती हे सर्व मिळून पर्यटकांना एक अविस्मरणीय अनुभव देतात.
तुम्ही कुटुंबासोबत धार्मिक यात्रेवर असाल किंवा जुन्नर परिसरातील ऐतिहासिक स्थळांची भटकंती करत असाल, ओझरला भेट देणे हा तुमच्या प्रवासातील एक अत्यंत सुखद टप्पा ठरेल. उत्तम रस्ते, राहण्याची उत्तम सोय आणि आजूबाजूला असलेली अनेक पर्यटन स्थळे यामुळे ओझर हे वीकेंड ट्रिपसाठी (Weekend Trip) एक परिपूर्ण डेस्टिनेशन आहे. त्यामुळे तुमच्या पुढच्या कोकण किंवा पश्चिम महाराष्ट्राच्या भटकंतीत श्री विघ्नेश्वर, ओझरचा समावेश नक्की करा.
FAQ
ओझरच्या श्री विघ्नेश्वर मंदिराची वेळ काय आहे?
श्री विघ्नेश्वर मंदिर भाविकांसाठी दररोज पहाटे ५:०० ते रात्री १०:०० वाजेपर्यंत खुले असते. पहाटे आणि संध्याकाळी विशेष आरती केली जाते.
पुण्यावरून ओझरला कसे जावे?
पुण्यावरून ओझर सुमारे ८५ किलोमीटर अंतरावर आहे. पुणे-नाशिक महामार्गाने नारायणगावला पोहोचून तेथून ८ किलोमीटरवर असलेल्या ओझरला जाता येते. एसटी बसेस आणि खाजगी वाहने सहज उपलब्ध आहेत.
ओझरमध्ये राहण्याची सोय आहे का?
होय, ओझरमध्ये देवस्थान ट्रस्टचे अतिशय उत्तम आणि स्वच्छ भक्तनिवास आहे. येथे माफक दरात राहण्याची आणि जेवणाची सोय उपलब्ध आहे.
ओझरचा गणपती अष्टविनायकांपैकी कितवा आहे?
ओझरचा श्री विघ्नेश्वर हा महाराष्ट्रातील अष्टविनायक यात्रेतील सातवा गणपती मानला जातो.
मंदिराजवळ पार्किंगची सुविधा उपलब्ध आहे का?
होय, मंदिर परिसराच्या बाहेर भाविकांच्या वाहनांसाठी प्रशस्त आणि सुरक्षित पार्किंगची सुविधा उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.
ओझरला भेट देण्यासाठी सर्वोत्तम ऋतू कोणता?
ओझरला वर्षभर भेट देता येते, परंतु पावसाळा आणि हिवाळा (जुलै ते फेब्रुवारी) हा काळ निसर्गसौंदर्य आणि आल्हाददायक हवामानामुळे सर्वोत्तम मानला जातो.
